Dit wil je weten: Nederland in ideeën

Dit bericht is onderdeel van de online tentoonstelling Nederland in ideeën (zie www.nederlandinideeen.nl), waarin 93 wetenschappers, ondernemers en kunstenaars antwoord geven op één vraag van Paulien Cornelisse:‘Welk inzicht uit je vakgebied kan anderen helpen in het dagelijks leven?’

Het boek “Dit wil je weten” (samenstellers Mark Geels en Tim van Opijnen) met de antwoorden op deze vraag is verschenen bij Maven Publishing. Meer over het boek op de site van de uitgever.

 

De kunst van het begrijpen en begrepen worden: Als u begrijpt wat ik bedoel

Hilde Geurts

 

‘Alleen toiletpapier in de wc a.u.b.!’

‘Waar mag ik dan plassen?’

 

‘Kun je me de boter aangeven?’

‘Ja.’

 

Elk van deze reacties zou als grap kunnen worden geïnterpreteerd,een spel met taal, maar voor sommige mensen is dit geen spel. Zij willen niet grappig zijn. De vragen en reacties zijn oprecht. Voor deze mensen zijn anderen niet duidelijk in wat ze zeggen en is het verwarrend dat hun reactie gelach of zelfs irritatie kan veroorzaken. Hoe weten we nu dat ‘Alleen toiletpapier in de wc a.u.b.’ betekent dat je daar heus wel mag plassen? Hoe weten we nu dat als iemand vraagt of je iets kunt doen, dit doorgaans gebiedend bedoeld wordt? Hoe weten we dat we op sommige vragen geen antwoord hoeven te geven omdat de vraag retorisch is, terwijl er soms van ons een antwoord wordt verwacht op een niet-gestelde vraag? Sinds ik onderzoek doe met en naar mensen met een autisme- diagnose realiseer ik me des te meer dat het bijzonder is dat we elkaar meestal begrijpen.

Er kan gedacht worden aan een autisme-diagnose als de ‘sociale voelsprieten’ niet goed staan afgesteld en als er sprake is van rigiditeit in denken en doen. Het letterlijk nemen van taal zoals in de bovenstaande voorbeelden kan een vorm van rigiditeit zijn waarbij de eerste letterlijke interpretatie van taal niet onderdrukt kan worden. De reactie van mensen met autisme is dan juist gebaseerd op de letterlijke betekenis. Dit kan leiden tot misverstanden.

Ook onvoldoende rekening houden met de bredere context kan leiden tot misverstanden. Een situatie (de context) bepaalt deels wat wel en niet gecommuniceerd kan worden. Bij de dokter is het handig om eerlijk te zijn over alle medische en psychische klachten, maar bij een eerste date kan je beter niet direct een waslijst aan medische klachten opsommen.

Communicatie is kortom een complex en dynamisch proces dat voortdurend moet worden afgestemd op veranderende situaties, mensen, stemmingen en bedoelingen. Een extra moeilijkheid daarbij is dat we lang niet altijd even eerlijk zijn in de boodschappen die we communiceren (‘Nee hoor, die jurk maakt je helemaal niet dik’; ‘Samen naar de film? O sorry, ik zit de komende tijd echt helemaal volgepland met afspraken’). Het is niet altijd handig om eerlijk te zeggen wat je denkt. Het lastige is dat er geen eenduidige regels zijn voor wanneer eerlijk zijn wel en wanneer het juist niet op prijs zal worden gesteld. Mensen met een autisme-diagnose zijn vaak minder geneigd tot sociaal wenselijk antwoorden en zeggen doorgaans eerlijk wat ze van iets vinden. Of dat nu handig is of niet.

Door het praten en werken met mensen met een autisme-diagnose merk ook ik steeds vaker dat er inderdaad onduidelijk wordt gecommuniceerd. Onlangs stond ik voor een lift waarop een cartoonmannetje stond afgebeeld dat normaliter op de deur van een mannentoilet staat. Ik moest lachen. Is er dan een aparte lift voor vrouwen? Moeten vrouwen met de trap? Het valt me nu op, ik vind het grappig, maar ik bedenk me ook dat dit voor sommigen daadwerkelijk verwarrend kan zijn. Het is eigenlijk verbazingwekkend dat de communicatie tussen mensen zonder autisme zo vaak goed verloopt. Laten we er ons dus vooral ook over blijven verwonderen dat we elkaar zo vaak goed begrijpen ondanks dat we niet altijd helder communiceren, want goed communiceren blijkt een kunst: de kunst van het begrijpen en begrepen worden, als u begrijpt wat ik bedoel.

En klik hier voor het volgende antwoord van een collega denker. Wie het is, is een verrassing….

Hilde Geurts is hoogleraar ‘Autisme: Cognitie gedurende de levensloop’, Universiteit van Amsterdam; psycholoog bij TopGGz autisme-instelling het Dr. Leo Kannerhuis; lid van de Jonge Akademie van de KNAW.